Najtrudniej może być postawić na kartce punkt oznaczający siebie.
Obrys przestrzeni da się jeszcze naszkicować: zwężenie, łuk, coś otwartego, coś przypominającego wnętrze. Ale gdzie umieścić „ja”? W środku? Przy krawędzi? Czy można zaznaczyć własne położenie, jeśli pamięta się obecność, lecz nie pamięta ciała?
Takie pytania pojawiają się przy lekturze badania opublikowanego 15 października 2026 roku w „Frontiers in Psychology”. Pięćdziesiąt osób, które zgłaszały doświadczenia bliskie śmierci, rekonstruowało ich przestrzenny przebieg. Uczestnicy wybierali i przekształcali piktogramy albo rysowali własne układy, zaznaczając położenie siebie i kierunki ruchu. Próbowali pokazać strukturę tego, co zapamiętali.
Można zatrzymać się przy samym pomyśle: ktoś wraca pamięcią do granicznego doświadczenia, a potem pochyla się nad kartką. Musi przełożyć je na linię. Zdecydować, gdzie zaczyna się przestrzeń, czy ma brzeg, w którą stronę coś się poruszało.
Mnie jednak najbardziej zatrzymuje to, co według części uczestników wydarzało się już podczas rysowania. Rekonstruując własne położenie i ruch, zgłaszali pojawianie się dodatkowych wspomnień przestrzennych i percepcyjnych. Autorzy odnotowali te spontaniczne relacje, zastrzegając, że sam proces przywoływania wspomnień nie był przedmiotem formalnego badania.
Ręka prowadzi linię — i nagle jest jeszcze coś.
Kierunek. Oddalenie. Poczucie, że przestrzeń otwierała się inaczej, niż udało się dotąd powiedzieć.
To drobne zdarzenie ma w sobie więcej tajemnicy niż niejeden gotowy obraz zaświatów.
Kiedy prosimy kogoś o wspomnienie, zwykle oczekujemy opowieści. Co było najpierw? Co wydarzyło się później? Co wtedy czułaś?
Zdanie prowadzi nas od jednego słowa do następnego. Nawet gdy opisujemy bezruch, musimy przeprowadzić czytelnika przez kolejność. Najpierw ściana, potem okno, za nim drzewo. Tymczasem w pamiętanym obrazie ściana, okno i drzewo mogą być obecne razem, podobnie jak odległość między nimi i nasze miejsce w pokoju.
Kartka pozwala przynajmniej próbować zachować tę jednoczesność. Można postawić punkt, a daleko od niego drugi. Można zostawić między nimi pustkę, której opis wymagałby wielu zdań. Można narysować linię tak, by sam jej przebieg stał się pytaniem: czy właśnie tędy?
Wyobraźmy sobie, że próbujemy odtworzyć mieszkanie z dzieciństwa. Nie chodzi o dokładny plan. Wystarczy zaznaczyć drzwi i stół. Przy stole nagle brakuje miejsca na krzesło, choć przecież ktoś tam siedział. Trzeba przesunąć ścianę. Zastanowić się, z której strony padało światło.
W tej wyobrażonej próbie rysunek stawia opór naszej ogólnej pewności, że pamiętamy. Domaga się relacji, które w opowieści można było ominąć. Jak blisko? Po której stronie? Z jakiego miejsca to widziałam?
Podobne pytania można zadać doświadczeniu, dla którego nie ma nazwy.
Wspomnienia bliskie śmierci otacza szczególne oczekiwanie. Chcielibyśmy, żeby przyniosły odpowiedź dostatecznie wielką, by unieść nasz lęk: co będzie dalej, czy coś pozostaje, czy zniknięcie jest zupełne.
Ale rysunek pozostaje świadectwem pamiętanego doświadczenia. Badanie nie rozstrzyga o istnieniu życia po śmierci. Rekonstrukcje były retrospektywne, a autorzy przyznają, że przedstawione piktogramy i pomoc badacza mogły wpływać na ich kształt.
Ta ostrożność prowadzi do pytania równie trudnego, choć mniej widowiskowego: co właściwie dzieje się między wspomnieniem a jego przedstawieniem?
Ktoś mówi: dopiero kiedy narysowałam ruch, przypomniałam sobie następny szczegół. Możemy potraktować tę wypowiedź poważnie, zachowując niepewność co do pochodzenia szczegółu. Czy był dotąd niedostępny? Czy wyłonił się z wysiłku porządkowania? Czy podsunięta forma pomogła go odnaleźć, czy uczestniczyła w jego powstaniu?
Nie mamy tu prostego sposobu rozdzielenia tych możliwości.
Jest natomiast coś poruszającego w samej sytuacji: człowiek usiłuje być wierny temu, czego nie potrafi sprawdzić. Poprawia kreskę, ponieważ poprzednia wydaje się niewłaściwa. Mówi: bardziej w tę stronę. Szerzej. Dalej ode mnie.
Skąd bierze tę miarę?
Jeden z uczestników badania opisał to z niezwykłą prostotą: „Widziałem gwiazdy, które były jasne, ale nieruchome; to ja się poruszałem” — czytamy w jego relacji, przytoczonej przez autorów badania (tłumaczenie własne) Geometria percepcyjna i chromatyczność przestrzeni doświadczeń bliskich śmierci.
Najważniejsze okazuje się tutaj rozróżnienie między nieruchomym otoczeniem a poruszającym się „ja”. Żeby pokazać takie wspomnienie, nie wystarczy narysować gwiazd. Trzeba jeszcze zaznaczyć własną drogę pomiędzy nimi. Właśnie tego rodzaju relacje — między przestrzenią, punktem widzenia i ruchem — badacze próbowali wydobyć za pomocą rekonstrukcji graficznych.
W potocznym wyobrażeniu „ja” ma dość pewny adres. Jest tutaj, za oczami, w ciele siedzącym przy stole. Z tego miejsca wygląda świat.
Wystarczy jednak poprosić o zaznaczenie siebie na rysunku, żeby oczywistość zaczęła się komplikować. Co ma oznaczać punkt? Ciało? Miejsce, z którego patrzę? Obecność, której nie umiem umiejscowić?
Jako pytanie filozoficzne jest to niezwykle płodne. Każe przyjrzeć się własnemu „tutaj”. Na co dzień posługujemy się nim bez namysłu, jakby stanowiło nieruchomy środek wszystkich rzeczy. Tymczasem w rysunku trzeba nadać mu położenie wobec czegoś innego. Nawet samotny punkt otacza przestrzeń.
Być może dlatego tak trudno wyrazić pewne doświadczenia. Brakuje nam nie tylko odpowiednich słów. Chwieje się również miejsce, z którego mielibyśmy je wypowiedzieć.
Kto opowiada? Gdzie wtedy był? Czy jego „tam” przypomina nasze?
Dla pisania jest w tym ważna myśl.
Kiedy zdanie nie przychodzi, można zapytać o przestrzeń. Gdzie stoją osoby, o których próbuję opowiedzieć? Jak daleko są od siebie? Kto widzi drzwi? Co pozostaje poza polem widzenia?
Wyobrażona scena żałoby może zacząć się od krzesła odsuniętego od stołu. Scena wstydu — od drogi między wejściem a miejscem, do którego trzeba dojść na oczach innych. Zanim pojawi się nazwa uczucia, można spróbować zobaczyć jego warunki: odległość, przeszkodę, kierunek spojrzenia.
To literacka możliwość, nie wniosek z badania. Pozwala jednak pomyśleć o obrazie jako o narzędziu poszukiwania. Rysunek nie musi być ilustracją gotowej myśli. Może towarzyszyć chwili, w której dopiero usiłujemy ją uchwycić.
Także wtedy, gdy pozostaje nieudolny.
W opisywanym badaniu przejmująca wydaje mi się ta zwyczajność: kartka, znaki, próba wskazania miejsca. Ogrom doświadczenia spotyka się z bardzo skromnym gestem.
Nie wiemy, ile z tego, co pojawia się pod ręką, zostało odnalezione, a ile właśnie otrzymało formę. Możemy jednak przyglądać się człowiekowi, który szuka. Który po latach nadal chce pokazać komuś, jak to było.
Stawia punkt.
Prowadzi od niego linię.
Potem zatrzymuje rękę, bo przypomina sobie — albo po raz pierwszy potrafi sobie wyobrazić — że przestrzeń otwierała się jeszcze dalej.
„Widziałem gwiazdy, które były jasne, ale nieruchome; to ja się poruszałem”. frontiersin.org
Inny uczestnik, oznaczony numerem 5, opisywał poczucie przebywania wewnątrz ogromnej świetlistej bańki, która całkowicie go otaczała; miał zarazem wrażenie, że stanowi jej część.
Linki/źródła:
- Pełny tekst badania — „The perceptual geometry and chromaticity of near-death experience spaces” — obserwacja o przypominaniu podczas rysowania znajduje się w części 4.3, a opisy uczestników w 4.4.1–4.4.3.
- Stały link DOI do publikacji.
Autorzy: France Lerner, Paulo Cezar Rocha dos Santos i Guillaume Tahar; „Frontiers in Psychology”, 15 października 2026.
Jak opisać niewypowiedziane? Mały warsztat uważności i pisania
Czasem zostaje po czymś wyraźne wrażenie, choć trudno zbudować z niego zdanie. Trudno ubrać w słowa. Światło na klatce schodowej. Chwila po przebudzeniu. Cisza podczas spaceru, która czymś różniła się od każdej wcześniejszej ciszy.
Można spróbować podejść do takiego doświadczenia kilkoma drogami. Wybierz jedną. Wystarczy kilka minut i fragment zwyczajnego dnia.
1. Zbliżenie na jedną chwilę
Wybierz krótki moment: zatrzymanie przy oknie, usłyszenie głosu, wejście do pustego pokoju. Zapisz, co potrafisz o nim powiedzieć, zanim zaczniesz wyjaśniać jego znaczenie.
Pomocne pytania:
- Co jako pierwsze zwróciło moją uwagę?
- Co wydarzyło się tuż potem?
- Jak zmieniało się moje odczucie tej chwili?
Jeżeli kolejność jest niejasna, zapisz właśnie to. Nie musisz porządkować wspomnienia bardziej, niż pozwala na to pamięć.
2. Mapa przed zdaniem
Zaznacz na kartce siebie i to, co pamiętasz wokół. Użyj punktów, plam, linii. Strzałkę dodaj tylko wtedy, gdy pamiętasz ruch.
Spójrz na rysunek i dopisz trzy zdania: o własnym położeniu, o odległości, o czymś, co pozostało poza kadrem.
Jeśli podczas rysowania pojawi się nowy szczegół, zanotuj na marginesie: „pojawiło się teraz”. Pozostaw otwarte pytanie, czy jest wspomnieniem, skojarzeniem, czy wyobrażeniem.
3. Konkret przed nazwą
Napisz kilka zdań bez słów: „pięknie”, „dziwnie”, „smutno”, „niesamowicie”. Poszukaj szczegółu, który skłonił cię do użycia takiej nazwy.
Zamiast „pokój wydawał się obcy” możesz spróbować:
„Stałam przy drzwiach. Znałam wszystkie meble, ale przez chwilę nie wiedziałam, gdzie odłożyć torbę”.
To przykład literacki. We własnym zapisie zachowaj szczegóły, które rzeczywiście pamiętasz.
4. Metafora z poprawką
Dokończ zdanie:
„Najbliższe temu byłoby…”
Potem dodaj:
„Ale to porównanie nie oddaje…”
Druga część jest równie ważna jak pierwsza. Pozwala zauważyć, gdzie metafora zaczyna narzucać doświadczeniu swój kształt.
„Cisza była jak śnieg. Ale nie miała tej miękkości”.
Niekiedy właśnie poprawka prowadzi do trafniejszego zdania.
5. Zostaw miejsce na „nie wiem”
Podziel zapis na trzy części:
Pamiętam…
Dziś odczytuję to jako…
Nie potrafię ustalić…
W pierwszej umieść dostępne szczegóły. W drugiej — ich obecne znaczenie. W trzeciej pozostaw luki, sprzeczności i pytania.
Te ćwiczenia służą szukaniu języka dla doświadczenia. Nie pozwalają sprawdzić prawdziwości wspomnień. W journalingu można pozostawić lukę; w prozie można ją świadomie wypełnić wyobraźnią. Warto wiedzieć, w którym momencie robi się ten krok.
Nie wszystko musi zostać nazwane. Czasem najwierniejszy zapis kończy się tam, gdzie kończy się pewność.
Przeczytaj: O opisywaniu doświadczenia — metoda mikrofenomenologiczna.
