Heidegger, technologia i cicha utrata zachwytu

Są pytania, które nie brzmią jak filozofia, dopóki nie zaczynają boleć.

Czy człowiek jeszcze mieszka w świecie?
Czy może już tylko go obsługuje?

Obsługuje aplikacje. Terminale. Hasła. Konta. Powiadomienia. Algorytmy. Formularze. Procesy. Urządzenia. Własny wizerunek. Własną produktywność. Własne zmęczenie.

A gdzieś pod tym wszystkim znika najbardziej pierwotne doświadczenie istnienia: bycie tutaj. Wśród drzew, światła, kamieni, rozmów, ciszy, zapachu deszczu, ciała, które oddycha, dłoni dotykającej stołu, twarzy drugiego człowieka.

Martin Heidegger nazwałby ten problem nie tyle „problemem technologii”, ile problemem sposobu, w jaki świat zaczyna nam się odsłaniać. W eseju „Pytanie o technikę” pisał, że technika nie jest tylko zbiorem narzędzi. Jest sposobem ujawniania rzeczywistości. Nowoczesna technika sprawia, że świat coraz częściej ukazuje się nam jako zasób: coś do wykorzystania, przeliczenia, zoptymalizowania, przechowania, przetworzenia. Stanford Encyclopedia of Philosophy podkreśla, że u Heideggera nowoczesność odsłania byt jako „standing reserve” — rezerwuar, materiał do technicznej manipulacji. (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

To dlatego las przestaje być lasem, a staje się „zasobem drewna”.
Rzeka przestaje być rzeką, a staje się „potencjałem energetycznym”.
Człowiek przestaje być tajemnicą, a staje się „kapitałem ludzkim”.
Czas przestaje być życiem, a staje się „produktywnością”.

Heidegger nie mówił: wyrzućmy technikę. Mówił raczej: zobaczmy, co technika robi z naszym widzeniem. Bo największe niebezpieczeństwo nie polega na tym, że maszyny są silne. Największe niebezpieczeństwo polega na tym, że zaczynamy patrzeć na wszystko tak, jak patrzy maszyna.

Świat jako panel administracyjny

Współczesny człowiek coraz rzadziej „mieszka” w świecie. Częściej nim zarządza.

Zarządza zdrowiem, relacjami, karierą, emocjami, snem, kaloriami, czasem ekranowym, finansami, wizerunkiem, odpoczynkiem. Nawet odpoczynek musi być dziś „efektywny”. Nawet spacer ma liczbę kroków. Nawet cisza bywa mierzona aplikacją mindfulness.

Jacques Ellul, autor „The Technological Society”, pisał, że nasza cywilizacja jest przede wszystkim cywilizacją środków — środków tak potężnych, że zaczynają być ważniejsze niż cele. (Goodreads)

To zdanie brzmi dziś jak opis całej epoki. Mamy coraz więcej narzędzi, ale coraz mniej wiemy, po co właściwie ich używamy. Mamy więcej sposobów komunikacji, ale mniej rozmowy. Więcej informacji, ale mniej mądrości. Więcej obrazów, ale mniej widzenia. Więcej „opcji”, ale mniej obecności.

Człowiek nowoczesny przypomina kogoś, kto otrzymał olbrzymi dom pełen pokoi, okien i ogrodów — ale całe życie spędza w pomieszczeniu technicznym, sprawdzając bezpieczniki.

Byung-Chul Han: człowiek jako projekt do poprawy

Byung-Chul Han dopowiada do Heideggera coś niezwykle współczesnego. Według niego nie żyjemy już tylko w społeczeństwie dyscypliny, gdzie ktoś z zewnątrz mówi nam: „musisz”. Żyjemy w społeczeństwie osiągnięć, gdzie sami mówimy sobie: „możesz więcej”.

I właśnie to „możesz” staje się nowym przymusem.

Han pisze o człowieku późnej nowoczesności jako o kimś, kto sam siebie eksploatuje. Nie trzeba już nadzorcy. Człowiek nosi nadzorcę w sobie. W „Społeczeństwie zmęczenia” pojawia się obraz świata, w którym podmiot staje się jednocześnie panem i niewolnikiem własnej wydajności. (Goodreads)

To bardzo ważne dla kingfisherowego pytania: czy jeszcze mieszkamy w świecie?

Bo jeśli całe życie zamienia się w projekt samodoskonalenia, to świat przestaje być miejscem spotkania, a staje się siłownią dla ego. Wszystko ma nas ulepszać: książki, relacje, podróże, natura, medytacja, duchowość. Nawet zachwyt ma „obniżać stres”. Nawet las ma „poprawiać dobrostan”.

A może las nie jest po to, żeby nas poprawiać?

Może las jest po prostu lasem.

Hannah Arendt: życie, praca i świat

Hannah Arendt w „Kondycji ludzkiej” rozróżniała trzy formy aktywności: pracę biologicznego podtrzymywania życia, wytwarzanie trwałego świata oraz działanie między ludźmi. Stanford Encyclopedia of Philosophy streszcza to jako trzy wymiary: labor związany z życiem, work związany ze światowością i action związany z pluralnością. (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

To rozróżnienie jest dziś bezcenne.

Bo nowoczesność pomieszała te porządki. Wszystko stało się pracą. Wszystko stało się procesem. Wszystko trzeba utrzymać, aktualizować, poprawiać, produkować, konsumować.

Arendt przypominałaby: człowiek nie jest tylko istotą, która podtrzymuje życie. Człowiek buduje świat. Tworzy rzeczy trwalsze niż chwila konsumpcji: domy, opowieści, obietnice, wspólnoty, dzieła, pamięć.

A jeśli wszystko redukujemy do obiegu pracy i konsumpcji, tracimy „światowość” — ten wspólny ludzki stół, przy którym można usiąść i powiedzieć: oto coś, co nas przekracza.

Hartmut Rosa: przyspieszenie i utrata rezonansu

Hartmut Rosa opisuje nowoczesność jako epokę przyspieszenia. Przyspieszają technologie, zmiana społeczna i tempo życia. Paradoks polega na tym, że im więcej zyskujemy czasu dzięki narzędziom, tym mniej czasu mamy. (acceleratedclassroom)

Rosa proponuje przeciwieństwo alienacji: rezonans. Rezonans to taka relacja ze światem, w której coś nas dotyka, odpowiadamy na to i sami zostajemy przemienieni. Nie chodzi o kontrolę. Chodzi o odpowiedź.

To piękne słowo: rezonans.

Człowiek nie tylko patrzy na drzewo. Drzewo jakoś „odzywa się” w nim.
Nie tylko słucha muzyki. Muzyka go porusza.
Nie tylko czyta książkę. Książka go zmienia.
Nie tylko idzie przez miasto. Miasto wchodzi z nim w rozmowę.

Problem współczesności polega na tym, że świat coraz częściej milczy, bo my przestaliśmy słuchać. Nie dlatego, że stał się pusty. Dlatego, że patrzymy na niego jak na tablicę zadań.

Ivan Illich: narzędzia, które miały służyć, zaczynają rządzić

Ivan Illich w „Tools for Conviviality” rozróżniał narzędzia, które wzmacniają ludzką wolność, od systemów, które czynią człowieka zależnym. Narzędzia konwivialne pozwalają człowiekowi działać twórczo, niezależnie i we wspólnocie. (Goodreads)

To niezwykle aktualne w epoce AI, smartfonów i platform.

Dobre narzędzie rozszerza rękę.
Złe narzędzie przejmuje rytm ciała.
Dobre narzędzie pozwala tworzyć.
Złe narzędzie wymusza obsługę.
Dobre narzędzie znika w działaniu.
Złe narzędzie domaga się nieustannej uwagi.

Kiedyś człowiek używał narzędzia, żeby zrobić coś w świecie. Dziś często musi używać świata, żeby obsłużyć narzędzie: nakarmić algorytm, kliknąć zgodę, sprawdzić panel, uzupełnić dane, potwierdzić tożsamość, zoptymalizować treść.

To subtelna, ale potężna zamiana miejsc.

Lewis Mumford i megamaszyna

Lewis Mumford pisał o megamachine — wielkiej maszynie społeczno-technicznej, w której ludzie sami stają się trybikami organizacji. Nie chodziło mu tylko o maszyny mechaniczne, ale o systemy: biurokrację, wojsko, przemysł, technokratyczne zarządzanie, masową produkcję. (Goodreads)

Mumford ostrzegał przed mitem, że każda techniczna sprawność jest postępem. To mit bardzo silny do dziś.

Ale czy szybciej zawsze znaczy głębiej?
Czy wygodniej zawsze znaczy bardziej ludzko?
Czy automatycznie zawsze znaczy mądrzej?

Megamaszyna nie musi wyglądać jak fabryka. Może wyglądać jak elegancka aplikacja. Jak system edukacyjny. Jak platforma społecznościowa. Jak kalendarz, który organizuje nam życie tak dokładnie, że nie zostawia miejsca na przypadek.

A przecież człowiek bez przypadku staje się funkcją.

Thoreau: prostota jako bunt metafizyczny

Henry David Thoreau w „Waldenie” nie uciekł do lasu dlatego, że nienawidził ludzi. Uciekł, by sprawdzić, co z człowieka zostaje, kiedy odetnie się nadmiar.

Jego słynne wezwanie do prostoty nie jest poradą minimalistyczną. Jest aktem filozoficznym. Thoreau pyta: ile rzeczy naprawdę potrzebuję, żeby żyć? A ile rzeczy potrzebuje mnie, żebym je utrzymywał?

To pytanie wraca dziś z nową siłą.

Ile kont utrzymujesz?
Ile przedmiotów wymaga twojej uwagi?
Ile systemów trzeba aktualizować?
Ile spraw trzeba „ogarniać”, zanim w ogóle zaczniesz żyć?

Thoreau mógłby powiedzieć: człowiek współczesny nie tyle posiada narzędzia, ile jest przez nie posiadany.

Ursula K. Le Guin: inna opowieść niż podbój

Ursula K. Le Guin w eseju „The Carrier Bag Theory of Fiction” proponowała inną opowieść o człowieku niż heroiczny mit włóczni, podboju i zwycięstwa. Pisała, że być może pierwszym wielkim narzędziem człowieka nie była broń, lecz torba: coś, co pozwala nieść, zbierać, przechowywać, troszczyć się. (Goodreads)

To cudowna przeciwwaga dla technologicznej wyobraźni podboju.

Bo można myśleć o świecie jak o czymś, co trzeba zdobyć.
Ale można też myśleć o świecie jak o czymś, co trzeba nieść ostrożnie.

Można pisać historię człowieka jako historię ostrza.
Ale można też pisać ją jako historię naczynia.

Kingfisherowa odpowiedź byłaby bliżej Le Guin: człowiek mieszka w świecie wtedy, gdy przestaje go traktować jak celownik, a zaczyna jak kosz, ogród, dom, opowieść.

Czy AI pogłębia problem?

Sztuczna inteligencja nie jest tylko kolejnym narzędziem. Jest lustrem. Pokazuje nam, jak bardzo sami zaczęliśmy myśleć algorytmicznie.

Chcemy szybszych tekstów, szybszych decyzji, szybszych obrazów, szybszych odpowiedzi. Ale rzadziej pytamy: czy szybkość jest formą mądrości?

AI może pomóc człowiekowi tworzyć, badać, porządkować, uczyć się. Ale może też wzmocnić najgorszy odruch nowoczesności: zamianę wszystkiego w produkcję treści.

Wtedy nawet dusza staje się contentem.
Nawet zachwyt — formatem.
Nawet cierpienie — historią do publikacji.
Nawet cisza — niszą marketingową.

To nie znaczy, że trzeba odrzucić technologię. To znaczy, że trzeba odzyskać prawo do pytania: kto komu służy?

Czy AI służy mojej myśli?
Czy moja myśl zaczyna służyć AI?
Czy używam narzędzia, by głębiej mieszkać w świecie?
Czy używam świata, by zasilać narzędzie?

Mieszkać znaczy nie tylko używać

Mieszkać w świecie to nie znaczy posiadać adres.

To znaczy mieć relację z miejscem.
Zauważać porę światła.
Rozpoznawać drzewo za oknem.
Pamiętać zapach konkretnej ulicy po deszczu.
Wiedzieć, kiedy w okolicy zaczynają śpiewać ptaki.
Mieć swoje ścieżki, rytuały, powroty.
Nie traktować ziemi tylko jako powierzchni pod inwestycję.

Heidegger używał słowa „zamieszkiwanie” w głębokim, prawie poetyckim sensie. Człowiek naprawdę mieszka tam, gdzie pozwala rzeczom być czymś więcej niż funkcją.

Kubek nie jest tylko pojemnikiem na płyn. Jest porankiem.
Stół nie jest tylko meblem. Jest miejscem rozmowy.
Dom nie jest tylko nieruchomością. Jest pamięcią ciała.
Las nie jest tylko ekosystemem. Jest obecnością.

Mały bunt: odzyskać świat

Nie trzeba od razu uciekać do chaty nad jeziorem.

Czasem bunt zaczyna się od tego, że idziesz na spacer bez mierzenia kroków.
Czytasz książkę nie po to, żeby ją „wykorzystać”.
Patrzysz na drzewo bez robienia zdjęcia.
Gotujesz bez pośpiechu.
Piszesz zdanie, które nie musi natychmiast pracować na SEO.
Milczysz bez poczucia winy.
Nie zamieniasz każdej chwili w materiał.

To drobne gesty, ale filozoficznie radykalne. Bo każdy z nich mówi: świat nie jest tylko zasobem. Ja nie jestem tylko zasobem. Życie nie jest tylko projektem do optymalizacji.

Zakończenie: człowiek jako gość, nie administrator

Być może najważniejsze pytanie naszych czasów nie brzmi: jaką technologię jeszcze stworzymy?

Może brzmi: jakiego człowieka ta technologia z nas stworzy?

Czy będzie to człowiek obecny, zdolny do zachwytu, rozmowy, troski, kontemplacji?
Czy człowiek stale podłączony, ale coraz mniej zakorzeniony?
Czy człowiek, który mieszka w świecie?
Czy człowiek, który tylko obsługuje jego system?

Heidegger nie daje łatwego pocieszenia. Ale zostawia szczelinę. Mówi, że tam, gdzie rośnie niebezpieczeństwo, rośnie też możliwość ocalenia. Ocalenie nie musi oznaczać powrotu do przeszłości. Może oznaczać zmianę spojrzenia.

Zobaczyć rzekę jako rzekę.
Człowieka jako człowieka.
Czas jako życie.
Milczenie jako przestrzeń.
Świat jako dom, nie magazyn.

Bo może największą duchową praktyką XXI wieku będzie nie ucieczka od technologii, ale odzyskanie zdolności zamieszkiwania.

Nie tylko działać.
Nie tylko produkować.
Nie tylko obsługiwać.

Być.