ARCHIWUM CIENIA

Jung, psychologia głębi i sztuka spotkania z tym, czego w sobie nie znamy

Cień pojawia się sekundę wcześniej

Dlaczego najpierw reagujemy, a dopiero potem tłumaczymy sobie dlaczego

Ktoś wypowiada jedno zdanie.

Czujesz ukłucie. Złość. Napięcie.

Dopiero chwilę później pojawia się myśl:

On mnie lekceważy.

I nagle wszystko zaczyna do niej pasować: ton głosu, spojrzenie, wcześniejsza rozmowa.

Powstaje historia.

Być może prawdziwa.

Ale jest pewien problem:

reakcja pojawiła się przed wyjaśnieniem.

Skąd więc właściwie wiemy, dlaczego poczuliśmy to, co poczuliśmy?

To pytanie prowadzi wprost do miejsca, w którym Jungowska idea nieświadomości spotyka się z jednym z bardziej niewygodnych odkryć współczesnej psychologii:

nie zawsze wiemy, dlaczego robimy to, co robimy — choć zwykle potrafimy znaleźć dla tego bardzo dobre wyjaśnienie.

Nie jesteśmy dla siebie przezroczyści

Dla Junga świadomość była tylko częścią psychiki.

Nie wszystko, co wpływa na nasze zachowanie, pozostaje dostępne świadomemu „ja”. Cień opisywał tę część osobowości, której nie rozpoznajemy jako własnej albo której nie mieścimy w obrazie siebie.

Jeżeli myślę:

jestem spokojna

— mogę mieć trudność z dostrzeżeniem własnej agresji.

Jeżeli:

nie zależy mi na uznaniu

— zazdrość będzie potrzebowała innego wyjaśnienia.

Jeżeli:

nie boję się odrzucenia

— czyjeś milczenie może po prostu zacząć mnie „niewytłumaczalnie” drażnić.

Nie oznacza to, że za każdą emocją czai się Jungowski cień.

Oznacza coś znacznie mniej efektownego, ale ciekawszego:

nie zawsze mamy pełny dostęp do przyczyn własnych reakcji.

Najpierw robimy. Potem wyjaśniamy?

W 1977 roku psychologowie Richard Nisbett i Timothy Wilson opublikowali słynną pracę o granicach introspekcji.

Zwrócili uwagę, że możemy stosunkowo dobrze wiedzieć, co czujemy albo co wybraliśmy, a jednocześnie nie mieć równie dobrego dostępu do procesów, które do tego doprowadziły.

Co wtedy robi umysł?

Szuka wyjaśnienia.

Nie musi kłamać.

Może stworzyć odpowiedź całkowicie szczerą, rozsądną i… niekoniecznie trafną.

To ważne rozróżnienie:

przekonanie o własnej motywacji nie jest tym samym co wiedza o niej.

Eksperyment, który trochę psuje dobre samopoczucie

Jeszcze ciekawsze są badania nad tzw. choice blindness — ślepotą wyboru.

W jednym z klasycznych eksperymentów ludzie wybierali bardziej atrakcyjną z dwóch pokazanych twarzy.

Następnie mieli wyjaśnić swój wybór.

Tyle że badacze czasami, dzięki sprytnej manipulacji, pokazywali uczestnikom… inną twarz niż tę, którą rzeczywiście wybrali.

Część osób nie zauważała zamiany.

Co więcej, potrafiła przekonująco wyjaśnić, dlaczego wybrała właśnie tę osobę.

Problem był jeden.

Nie wybrali jej.

Późniejsze analizy tego paradygmatu potwierdziły, że ludzie potrafią tworzyć introspekcyjne uzasadnienia nawet dla zmanipulowanego wyniku własnej decyzji. (ScienceDirect)

Nie znaczy to, że nic o sobie nie wiemy.

Pokazuje coś subtelniejszego:

umysł jest bardzo dobry w tworzeniu sensu — również wtedy, kiedy nie posiada wszystkich informacji.

Cień lubi gotowe historie

Ktoś nie odpowiada na wiadomość.

Fakt:

nie odpowiedział.

Historia:

ignoruje mnie.

Albo:

jest zły.

Już mu nie zależy.

Zrobiłam coś nie tak.

Każda z tych wersji może być prawdziwa.

Ale żadna nie zamyka się jeszcze w samym fakcie.

I właśnie ta niewielka przestrzeń pomiędzy wydarzeniem a znaczeniem jest ciekawym miejscem do obserwowania cienia.

Nie pytaj od razu:

Co wypieram?

To pytanie jest tak wielkie, że łatwo wyprodukować równie wielką odpowiedź.

Zapytaj:

Dlaczego mój umysł wybrał właśnie tę historię?

Dlaczego nie „jest zajęty”, tylko „odrzuca mnie”?

Dlaczego nie „odniosła sukces”, tylko „popisuje się”?

Dlaczego nie „nie zgadza się ze mną”, tylko „uważa mnie za idiotkę”?

Czasami odpowiedź będzie dotyczyła drugiego człowieka.

Czasami naszej historii.

A czasami jednego i drugiego.

Emocja jest prawdziwa. Interpretacja niekoniecznie

Mogę naprawdę czuć zagrożenie.

Nie znaczy to, że ktoś mi zagraża.

Mogę naprawdę czuć zazdrość.

Nie oznacza to, że druga osoba zrobiła coś złego.

Mogę naprawdę czuć niechęć.

I mogę mieć ku niej bardzo dobre powody.

Dlatego praca z cieniem nie powinna polegać na unieważnianiu własnych reakcji.

Może polegać na czymś znacznie prostszym:

na opóźnieniu interpretacji.

Badania nad dystansowaniem psychologicznym sugerują, że spojrzenie na emocjonalne wydarzenie z bardziej oddalonej perspektywy może nieco zmniejszać intensywność reakcji; metaanaliza 48 badań wykazała niewielki, ale istotny efekt, szczególnie gdy doświadczenie było również ujmowane w słowa. (PubMed)

Nie chodzi więc o to, żeby nie czuć.

Chodzi o to, żeby przez chwilę nie wiedzieć od razu, co nasze uczucie oznacza.