ARCHIWUM CIENIA

Odcinek 5

Maska

Persona i życie napisane cudzym scenariuszem

Człowiek nie wychodzi do świata nagi.

Zakłada głos do pracy. Twarz do rodziny. Inny zestaw gestów dla ludzi, których kocha, inny dla tych, od których czegoś potrzebuje. Wie, kiedy się uśmiechnąć. Wie, czego nie powiedzieć. Wie, którą wersję siebie świat przyjmie bez protestu.

Carl Gustav Jung miał dla tej konstrukcji stare łacińskie słowo:

persona.

Maska.

I nie uważał jej za chorobę.

Problem zaczynał się później.

Wtedy, gdy człowiek zapominał, że ją nosi.

Persona nie jest kłamstwem

To pierwsza rzecz, którą trzeba uporządkować.

W internetowej wersji psychologii łatwo byłoby powiedzieć: zrzuć maskę i bądź sobą.

Jung powiedziałby coś znacznie bardziej skomplikowanego.

Persona jest potrzebna.

To sposób, w jaki psychika negocjuje między jednostką a społeczeństwem. Profesor wchodzi na wykład jako profesor. Doktor przyjmuje pozę i ton doktora. Rodzic nie opowiada dziecku wszystkiego, co dzieje się w jego głowie. Człowiek podczas rozmowy kwalifikacyjnej nie zachowuje po swojemu.

To nie fałsz.

To adaptacja.

Bez persony życie społeczne byłoby prawdopodobnie niemożliwe.

Jung dostrzegał jednak ryzyko: człowiek może tak mocno utożsamić się ze swoją funkcją, pozycją czy społecznym obrazem, że zacznie traktować rolę jak całą swoją osobowość.

Nie:

pracuję jako dyrektor.

Lecz:

jestem dyrektorem.

Nie:

staram się być dobrą matką.

Lecz:

dobra matka zawsze sobie radzi.

Nie:

ludzie uważają mnie za silną.

Lecz:

nie wolno mi być słabą.

Persona produkuje cień

Wyobraź sobie psychikę jako mieszkanie, do którego zapraszasz gości.

Salon jest personą.

Stawiasz tam rzeczy, które można zobaczyć.

Porządek.

Kompetencję.

Uprzejmość.

Rozsądek.

Ale mieszkanie ma pomieszczenia, których gościom nie pokazujesz.

Im bardziej rygorystycznie urządzasz salon, tym więcej rzeczy trzeba gdzieś upchać.

Jeżeli moja persona mówi:

„jestem zawsze miły”

– co zrobię ze złością?

Jeżeli:

„jestem racjonalna”

– gdzie umieszczę irracjonalność?

Jeżeli:

„nie potrzebuję nikogo”

– co stanie się z potrzebą bliskości?

Jeżeli:

„jestem skromny”

– dokąd pójdzie ambicja?

W języku psychologii analitycznej część tych niedopuszczonych właściwości może znaleźć się po stronie cienia.

I dlatego persona oraz cień są tak ściśle związane.

Maska mówi: taki jestem. Cień odpowiada: nie tylko.

Dziecko szybko uczy się scenariusza

Persona nie powstaje pewnego ranka w dorosłości.

Jej elementy budujemy znacznie wcześniej.

Dziecko obserwuje.

Za co dostaje uwagę?

Za co pochwałę?

Kiedy rodzic staje się chłodny?

Z czego śmieją się rówieśnicy?

Co trzeba zrobić, żeby należeć?

Jedno dziecko odkrywa:

jestem wartościowe, kiedy osiągam wyniki.

Drugie:

jestem bezpieczne, kiedy nikomu nie sprawiam problemów.

Trzecie:

ludzie mnie lubią, kiedy ich rozśmieszam.

Czwarte:

nie mogę pokazywać strachu.

Nie potrzeba żadnego wielkiego dramatu.

Czasami wystarczy tysiąc małych korekt.

Nie płacz.

Nie przesadzaj.

Bądź grzeczna.

Nie wychylaj się.

Co ludzie powiedzą?

Ty zawsze jesteś taka rozsądna.

I powoli powstaje postać.

Nie fałszywa.

Ale niepełna.

Problem nie polega na tym, że gramy role

Sto lat po Jungu psychologia używa innego języka. Badania nad self-presentation, tożsamością i zarządzaniem wrażeniem nie są empirycznym „potwierdzeniem persony” jako jungowskiego archetypu. Pokazują coś zaskakująco pokrewnego: sposób prezentowania siebie zmienia się zależnie od odbiorców, sytuacji i społecznej informacji zwrotnej.

Media społecznościowe stworzyły dla tego procesu niemal laboratoryjne warunki.

Możemy wybrać zdjęcie.

Usunąć zdanie.

Przepisać opis.

Sprawdzić reakcje.

Skorygować następną wersję siebie.

Przegląd badań nad komunikacją online wskazuje, że takie właściwości sieci jak możliwość opóźnienia odpowiedzi, obecność wielu odbiorców i ich feedback sprzyjają zarządzaniu własnym wizerunkiem. (ScienceDirect)

Badania z 2024 roku pokazują również związki między perfekcjonizmem a prezentowaniem w sieci wersji wyidealizowanej lub wielu wersji siebie. (ScienceDirect) W innym badaniu, obejmującym 541 osób, silniejsze doświadczenia charakterystyczne dla zjawiska impostora wiązały się z mniej autentyczną i bardziej adaptowaną autoprezentacją online. (ScienceDirect)

To nie znaczy:

Instagram tworzy personę.

Persona jest znacznie starsza niż internet.

Internet zrobił coś innego.

Dał masce panel sterowania.

Najgroźniejsza maska wygląda jak twarz

Persona staje się problemem nie wtedy, kiedy wiemy, że gramy rolę.

Lecz wtedy, gdy tracimy możliwość wyjścia z roli.

Człowiek kompetentny nie potrafi poprosić o pomoc.

Silny nie umie powiedzieć: boję się.

Opiekunka wszystkich nie wie, czego sama potrzebuje.

Wieczny buntownik nie może przyznać, że czasami pragnie zwyczajności.

Człowiek „dobry” nie potrafi zobaczyć własnej agresji.

I wtedy pojawia się paradoks.

Im bardziej bronimy jednego obrazu siebie, tym więcej własnego doświadczenia musimy wykluczyć, żeby obraz pozostał spójny.

Tutaj wracamy do początku Archiwum Cienia.

Cień nie powstaje dlatego, że w człowieku mieszka potwór.

Powstaje dlatego, że świadome „ja” nie może być wszystkim naraz.

Wybieramy pewne właściwości.

Inne pozostają poza światłem.

Persona mówi światu:

„oto ja”.

Cień przechowuje niewygodne pytanie:

„a gdzie jest reszta?”

Czy trzeba zrzucić maskę?

Nie.

To byłoby kolejne uproszczenie.

Dojrzałość nie polega na mówieniu wszystkim wszystkiego.

Nie musimy być identyczni w pracy, domu, internecie i podczas rozmowy z przyjacielem.

Współczesne badania nad autoprezentacją pokazują zresztą, że relacja między prezentowaniem siebie a dobrostanem nie jest prostym równaniem „maska = źle, autentyczność = dobrze”. Kontekst, odbiorcy i rodzaj autoprezentacji mają znaczenie. Jedno z badań podłużnych wykazało na przykład związek postrzeganej autentyczności online z mniejszym późniejszym nasileniem niektórych objawów psychicznych, ale sami autorzy podkreślają złożoność tych zależności. (ScienceDirect)

Pytanie nie brzmi więc:

Czy mam maskę?

Każdy w pewnym sensie ją ma.

Lepsze zapytać:

Czy nadal wiem, że jest maską?

Bo człowiek może używać roli.

Albo rola może zacząć używać człowieka.

LABORATORIUM CIENIA NR 5

Maska, którą najtrudniej mi zdjąć

Weź kartkę.

Nie analizuj całego życia.

Dokończ tylko pięć zdań.

1. Ludzie zwykle myślą o mnie, że jestem…

2. Najbardziej staram się, żeby nikt nie zobaczył, że jestem również…

3. W mojej rodzinie najbardziej opłacało się być…

4. Gdybym przez jeden dzień nie musiał/a podtrzymywać swojego wizerunku, pozwolił(a)bym sobie na…

I najważniejsze:

5. Kim jestem, kiedy nie muszę robić na nikim żadnego wrażenia?

Zostań przy ostatnim pytaniu chwilę dłużej.

Nie szukaj ładnej odpowiedzi.

Jeżeli natychmiast pojawi się:

silna, dobra, niezależna, odpowiedzialny, pomocny, ambitna…

zapytaj jeszcze raz.

Czy właśnie odpowiedziałeś?

Czy przemówiła persona?

Na koniec

Maska nie jest wrogiem.

Ocaliła wiele relacji. Pomogła nam wejść do społeczeństwa. Nauczyła zachowywać granice między tym, co prywatne, a tym, co publiczne.

Ale nie powinna dostać prawa własności do całego człowieka.

Dlatego Jungowska persona pozostaje tak aktualna.

Sto lat temu człowiek miał kilka scen.

Dziś nosi scenę w kieszeni.

I może występować bez przerwy.

Pytanie nie brzmi więc już:

Jak wyglądam dla innych?

Tylko:

czy istnieje jeszcze miejsce, w którym nie muszę wyglądać jak ktokolwiek?

Następny odcinek „Archiwum Cienia”

Życie, którego nie przeżyliśmy. Kompleksy i decyzje, które nadal podejmują za nas.

Tam zejdziemy poziom niżej: do Jungowskich kompleksów, testów skojarzeniowych i pytania, dlaczego dorosły człowiek potrafi w jednej sekundzie zareagować emocjonalnie tak, jakby znowu miał dziesięć lat.