O snach, języku i tym, czego nie umiemy powiedzieć na jawie
Za oknem jeszcze ciemno. Zanim znajdę telefon, sen zaczyna znikać. Był dom, ale nie całkiem dom: na piętrze mieścił się peron. Ktoś czekał za drzwiami. Nie wiadomo kto, choć we śnie nie było co do tego wątpliwości. Zostaje zapach mokrej wełny i przekonanie, że należało coś zabrać.
W notatniku pojawiają się trzy słowa: dom, pociąg, spóźnienie. Przy ostatnim ręka się zatrzymuje. Czy rzeczywiście chodziło o spóźnienie? Może o niechęć do wyjazdu. Może nikt nigdzie nie jechał.
Kiedy zapisujemy sen, nie przepisujemy gotowego tekstu. Wybieramy słowa dla czegoś, co mogło nie mieć słów. I już pierwsze zdanie nadaje temu porządek: ktoś czegoś chciał, coś wydarzyło się wcześniej, coś nastąpiło potem.
Może noc zostawia nam wiadomość… A może wiadomość powstaje dopiero wtedy, gdy próbujemy ją odczytać.
Zanim noc stanie się opowieścią
Nauka o śnieniu musi przechodzić przez wąskie gardło relacji. Badacz może rejestrować aktywność mózgu i wybudzać śpiącą osobę, lecz jej doświadczenie poznaje za pośrednictwem odpowiedzi. Między przeżyciem a wynikiem badania stoją pamięć, pytanie oraz język.
W pracy Franceski Siclari i współpracowników z 2017 roku relacje o doświadczeniu sennym wiązały się ze zmianami aktywności tylnych obszarów kory zarówno podczas REM, jak i NREM. Sen rozumiany jako przeżycie nie jest więc po prostu inną nazwą fazy REM. Nie oznacza to jednak, że elektrody potrafią przeczytać opowieść o domu z peronem. Zależność między aktywnością neuronalną a zgłoszonym doświadczeniem pozostaje czymś innym niż znajomość jego osobistego sensu. Badanie.
Warto rozdzielić trzy zdarzenia: doświadczenie powstaje, pozostawia ślad pamięciowy, a następnie zostaje przywołane. Tak porządkuje problem opracowanie „The route to recall a dream”. Brak porannego wspomnienia nie pozwala łatwo rozstrzygnąć, na którym etapie urwała się droga. Opracowanie.
Ta różnica ma znaczenie także poza laboratorium. Zdanie „nic mi się nie śniło” brzmi jak informacja o całej nocy. Czasem uczciwsze byłoby: „niczego nie pamiętam”. Drugie zdanie zostawia miejsce dla niewiedzy. Nie wypełnia pustki wyjaśnieniem tylko dlatego, że pusta kartka wydaje się nieznośna.
Dzienny krewny snu
Błądzenie myśli zdarza się przy zlewie, w autobusie, podczas czytania tej samej linijki po raz trzeci. Ciało wykonuje czynność, a uwaga podąża ku rozmowie sprzed lat, jutrzejszemu spotkaniu, zdaniu, którego nie wypowiedzieliśmy. Nadal możemy wrócić do książki albo zauważyć przystanek.
Sen i takie myślenie mają rodzinne podobieństwo: doświadczenie może rozwijać się przy ograniczonym kierowaniu uwagi na otoczenie. Nie są jednak stanami wymiennymi. Czuwanie podtrzymuje inne możliwości kontaktu ze światem. Ponadto nie każde myślenie niezwiązane z zadaniem jest równie swobodne. Wspomnienie może płynąć, a uporczywe roztrząsanie jednego problemu — krążyć ciasno wokół tego samego punktu. W dynamicznym ujęciu Kaliny Christoff i współpracowników ważne są właśnie zmiany ograniczeń nakładanych na tok myśli. Opracowanie.
Nie ma zatem powodu, by każdą mimowolną myśl nazywać wysłannikiem głębi. Przypomnienie o rachunku również potrafi przerwać lekturę. A jednak to, ku czemu wracamy bez planu, może stać się przedmiotem uwagi.
Obserwacja zaczyna się tutaj od skromnego pytania: dokąd właśnie poszła moja myśl? Pytanie o to, dlaczego tam poszła, można zostawić na później. Jeszcze później — rozstrzygnięcie, czy odpowiedź mówi coś trwałego o osobie, czy tylko o tym jednym popołudniu.
Co może policzyć słownik
Badanie Nanny Strid i zespołu prowokuje pytanie: co właściwie mierzymy, kiedy liczymy słowa? Publikacja.
Samo narzędzie LIWC działa przez przyporządkowywanie słów do zdefiniowanych kategorii i obliczanie ich udziału w tekście. Pozwala porównywać duże zbiory wypowiedzi według jawnych reguł. Dokumentacja LIWC-22 przedstawia budowę słownika, jego kategorie oraz właściwości pomiarowe. To narzędzie analizy języka, a nie tłumacz osobistych symboli. Dokumentacja.
Różnicę łatwo zobaczyć w wymyślonym przykładzie. „Bałam się tego pokoju” oraz „dziwiłam się, że wcale się go nie bałam” zawierają słownictwo lęku, ale opisują odmienne przeżycia. Sama obecność wyrazu nie rozstrzyga sensu zdania. Jeszcze trudniej z opowieścią, w której emocja nie otrzymuje nazwy: ktoś przez całą noc trzyma klucz w dłoni, chociaż wszystkie drzwi są otwarte.
Można napisać pełen napięcia akapit bez słowa „lęk”. Można też wielokrotnie wymienić smutek, analizując cudzy wiersz. Statystyczna prawidłowość nie zwalnia nas z czytania. Gdy zmienia się w ocenę konkretnego człowieka, potrzebuje osobnego uzasadnienia.
Czy opowieść pamięta za nas?
Pamięć autobiograficzna nie przypomina szafy z zapieczętowanymi nagraniami. W badaniach Donny Addis, Alany Wong i Daniela Schactera konstruowanie wspomnień oraz wyobrażeń przyszłych zdarzeń angażowało częściowo wspólne obszary mózgu. Przeszłość i możliwość korzystają z niektórych podobnych zasobów. Nie wynika z tego, że każde wspomnienie jest zmyśleniem. Wynika natomiast, że przypominanie warto rozumieć jako czynność. Badanie.
Przy opowiadaniu snu ta czynność nabiera szczególnej wyrazistości. Zostaje obraz schodów. Zdanie wymaga ruchu: wchodziłam czy schodziłam? Pamięć nie odpowiada. Wybieramy jedną wersję, bo inaczej trudno pociągnąć opowieść.
Taką możliwość rekonstrukcji rozważa filozoficzna analiza „What I make up when I wake up”. Nie trzeba przyjmować skrajnego poglądu, że sny w całości wymyślamy po przebudzeniu, aby uznać problem dopowiadania. Analiza.
Byłoby jednak równie pochopne uznać każdą później przypomniany szczegół za fałsz. W eksperymencie porównującym nocne i poranne relacje ze snów oraz oglądanych filmów wskazówki przypominania umożliwiały odzyskiwanie dodatkowych, trafnych informacji. Późniejsze nie zawsze znaczy wymyślone. Badanie.
Najciekawszy pozostaje obszar, w którym nie umiemy rozstrzygnąć. Wiemy, że „dopisaliśmy korytarz”. Nie wiemy, czy właśnie go odzyskaliśmy. Uczciwa notatka może pomieścić obie możliwości, zamiast wybierać tę, która daje lepszą historię.
Jung: czego nie obejmuje nasze „ja”
Jung rzeczywiście traktował sny jako możliwe ukazanie tego, czego świadoma postawa nie uwzględnia. Jego pojęcie kompensacji oznaczało równoważenie lub uzupełnianie jednostronnego stanowiska świadomości. Sen nie musiał być jego prostym przeciwieństwem. W „General Aspects of Dream Psychology” rozważał także warianty i potwierdzenie świadomej postawy. Omówienie z odsyłaczami do pism Junga.
W tej historycznej koncepcji obraz senny nie był wyłącznie przebraniem czegoś, co należało zastąpić właściwą nazwą. Mógł przedstawiać doświadczenie, którego świadomość jeszcze dostatecznie nie ujmowała. Symbol zachowywał otwartość; interpretacja wymagała związku z życiem konkretnej osoby. Jung w „The Practical Use of Dream-Analysis”, §334, podkreślał konieczność znajomości świadomej sytuacji śniącego. Fragmenty pism.
Cień także wymaga precyzji. W „Aion”, §14–15, Jung wiązał jego rozpoznawanie z trudnością uznania własnych nieakceptowanych właściwości i ich emocjonalnej autonomii. Nie jest to nazwa wszystkiego, co dziwne, nocne lub przerażające. Fragmenty „Aion”.
Dla czytelnika „Archiwum Cienia” interesujące może być zatem pytanie: czy obraz narusza opowieść, którą lubię o sobie powtarzać? Można je postawić, nie uznając odpowiedzi za objawienie.
Tutaj przebiega granica: Jung proponował model interpretacji psychiki, nie współcześnie potwierdzony mechanizm neuronalny. Badanie słów emocjonalnych nie dowodzi istnienia kompensacyjnego przesłania. Poezja podobieństwa między teoriami nie wystarcza, by ogłosić ich naukową zgodność.
Schulz i Kafka: dwie pracownie obrazu
Schulz daje językowi prawo do rozrastania się. W „Mityzacji rzeczywistości” opisuje słowo jako fragment dążący do odzyskania pełniejszego sensu, do tworzenia połączeń. To wizja poetycka, nie teoria funkcjonowania mózgu. Ale znakomicie pokazuje pokusę, która towarzyszy porannemu notatnikowi: jedno słowo domaga się następnych. Tekst.
W „Sklepach cynamonowych” noc zmienia układ miasta. Ulice mnożą się, plączą, prowadzą ku nieoczekiwanym możliwościom. Czytając, możemy doświadczyć dezorientacji, zanim nazwiemy ją jakąkolwiek emocją. Proza organizuje ruch naszej uwagi, nie tylko przekazuje informację o uczuciu bohatera. Opowiadanie.
Kafka osiąga odmienny efekt. W miniaturze „Ein Traum” Josef K. trafia na cmentarz i obserwuje artystę wykonującego napis na nagrobku. W końcu sam schodzi do grobu, a napis rozwija się nad nim. Tekst niemiecki.
Można to czytać jako niepokojące spotkanie człowieka z własnym zapisem: kiedy imię staje się czytelne, postać znika pod powierzchnią. To moja interpretacja literacka, nie rozpoznanie psychiki Kafki.
Ci dwaj pisarze nie dostarczają klucza do naszych nocy. Pozwalają za to zobaczyć, że znaczenie wydarza się także w sposobie opowiadania. Rozrastające się zdanie i chłodna relacja tworzą inne przestrzenie przeżycia, nawet gdy oba teksty opisują rzeczy niemożliwe.
Co język dodaje, kiedy ocala
Wróćmy do domu z peronem. Zapis „dom” ocala miejsce, ale zarazem je upraszcza. Nie obejmuje osobliwej pewności, że pomieszczenie było równocześnie dziecięcą sypialnią, dworcem i czymś, czego nie umiemy umiejscowić. Możemy dopisać trzy porównania. Wtedy jednak pojawią się trzy rzeczy połączone słowami; we śnie mogła istnieć jedna, niewymagająca wyjaśnień.
Zdanie rozciąga to, co mogło przydarzyć się naraz. Wprowadza następstwo, oddziela osobę od miejsca, uczucie od wydarzenia. Przymusza do wyboru: „wiedziałam”, „zobaczyłam”, „przypomniałam sobie”. Każdy czasownik proponuje nieco inną relację z doświadczeniem.
A jednak bez zdania zniknie być może również to, co zostało. Język daje obrazowi możliwość powrotu. Pozwala po tygodniu zauważyć, że w notatkach znów pojawił się próg. Nie mówi, co próg oznacza. Umożliwia porównanie: raz ktoś stał po drugiej stronie, innym razem drzwi były zdjęte z zawiasów.
Może samopoznanie zaczyna się czasem od takiej różnicy. Zamiast wyroku o sobie — dokładniejsze spojrzenie na dwa obrazy. Zamiast gotowego sensu — pytanie, którego wcześniej nie potrafiliśmy postawić. Znaczenie może powstać w tej pracy, nawet jeśli nie czekało od początku ukryte pod snem.
Kartka, która nie wydaje wyroku
Badania Erika Nooka i współpracowników pokazują, że określone właściwości języka mogą wiązać się ze sposobem regulowania emocji. W eksperymentach analizowano między innymi dystans społeczny i czasowy wypowiedzi. To dowód, że język może być istotny psychologicznie; nie dowód, że dowolny dziennik snów działa terapeutycznie. Badanie.
Własny notatnik może mieć skromniejszy cel. Zachować układ przedmiotów. Oddzielić obraz od późniejszego komentarza. Zostawić zdanie „tego nie wiem” tam, gdzie opowieść chciałaby domknąć lukę. Jest w tym ćwiczenie pisarskie: rozpoznawanie chwili, w której obserwacja przechodzi w kompozycję.
Nie trzeba też zakładać, że to, co mimowolne, jest bardziej prawdziwe niż to, co przemyślane. Człowiek jest również autorem swoich namysłów i korekt. Przelotna myśl nie unieważnia wieloletniego wyboru. Niepokojący obraz nie staje się automatycznie wyznaniem.
Po południu poranna notatka nadal leży na stole. Dom, pociąg, spóźnienie. Teraz chciałoby się dopisać: „nie chciałam odjeżdżać”. Zdanie brzmi dobrze. Łączy obrazy, nadaje im kierunek. Trudno już usłyszeć, czy pochodzi z nocy, czy z ciszy nad kartką.
Może najważniejsze wydarza się właśnie tutaj, przed postawieniem kropki, kiedy obie możliwości pozostają jeszcze otwarte.
Czy zapisując sen, odkrywamy jego znaczenie — czy dopiero je tworzymy?
Atlas nocnych słów. Trzy krótkie ćwiczenia po lekturze
Ile snu zostaje w zdaniu zapisanym po przebudzeniu? Sprawdź to na jednym obrazie. Jeśli akurat nie pamiętasz snu, wybierz myśl, która przyszła do Ciebie podczas spaceru albo przy zmywaniu.
- Zapisz okruch. Zanotuj to, co zostało w pamięci. Wystarczy miejsce, pojedyncze słowo, nastrój albo detal. Na przykład: „Peron w domu. Mokry rękaw. Ktoś za drzwiami”.
- Opowiedz go po kilku godzinach. Napisz dwa lub trzy zdania i porównaj je z pierwszą notatką. Podkreśl to, co pamiętasz. Zaznacz znakiem zapytania szczegóły, przy których trudno powiedzieć, czy wróciły do Ciebie, czy pojawiły się dopiero podczas pisania.
- Zrób z niego scenę. Wybierz jeden szczegół i dopisz do niego kilka zdań prozy. Pozwól komuś otworzyć drzwi albo zostać po drugiej stronie. Potem przeczytaj obie wersje obok siebie. W którym miejscu wspomnienie stało się opowieścią?
Pod „Atlasem nocnych słów” wklej tę sekcję:
Czytaj dalej. Sny, pamięć i znaczenie
Niektóre sny zostają z nami przez lata. Inne rozpadają się, zanim zdążymy je zapisać. Co sprawia, że zapamiętujemy właśnie te obrazy? I skąd bierze się wrażenie, że sen mówi nam coś ważnego?
- Czym właściwie są sny? Największa zagadka ludzkiego mózgu — punkt wyjścia, jeśli po lekturze eseju chcesz wrócić do podstawowego pytania: dlaczego śnimy?
- Śniła mi się zmarła osoba — znaczenie snów o zmarłych w psychologii i duchowości — o snach, w których wraca ktoś bliski, i o tym, jak próbujemy zrozumieć takie spotkania.
- Czy sny prorocze to kontakt z innym wymiarem? — o doświadczeniu, które nabiera szczególnej wagi, gdy po przebudzeniu dostrzegamy podobieństwo między snem a późniejszym zdarzeniem.
język snów, pamięć, błądzenie myśli, Jung, nieświadomość, journaling, warsztat pisarski
