„Nie ufaj żadnej myśli, która nie narodziła się podczas chodzenia.” – Friedrich Nietzsche
Niektóre książki zaczynają się od pierwszego zdania.
Niektóre od pierwszego kroku.
Zanim powstały wielkie traktaty filozoficzne, eseje, reportaże i poematy, ktoś wyszedł z domu. Otworzył drzwi, skręcił w znajomą ulicę albo zszedł na leśną ścieżkę. Dopiero wtedy zaczynało się myślenie.
Może właśnie dlatego historia filozofii jest również historią spacerów.
Nie tych sportowych, liczonych przez zegarek. Nie marszów dla spalania kalorii. Chodzi o chodzenie, które staje się sposobem poznawania świata.
Weekend jest dobrym momentem, by przypomnieć sobie tę zapomnianą sztukę.
Chodzić, żeby myśleć
Starożytni Grecy dobrze wiedzieli, że umysł nie lubi bezruchu.
Uczniowie Arystotelesa nazywani byli perypatetykami – od greckiego peripatein, czyli „przechadzać się”. Ich lekcje często odbywały się podczas spacerów w ateńskim Likejonie. Wiedza nie rodziła się przy biurku. Powstawała w rytmie kroków, pytań i rozmów.
To nie przypadek.
Współczesna neuronauka pokazuje, że umiarkowany ruch poprawia przepływ krwi przez mózg, wspiera pamięć roboczą, pobudza kreatywność i ułatwia tworzenie nowych skojarzeń. Spacer nie jest tylko przerwą od myślenia. Dla wielu osób jest jego najlepszym środowiskiem.
Kant. Człowiek, według którego można było nastawiać zegarki
Mieszkańcy Królewca podobno żartowali, że wystarczy spojrzeć przez okno. Jeśli ulicą przechodzi Immanuel Kant, wiadomo, która jest godzina.
Filozof spacerował codziennie, o tej samej porze.
Nie chodziło o kult dyscypliny.
Spacer był częścią rytmu życia, w którym porządek dnia miał tworzyć przestrzeń dla porządku myśli.
Może dlatego jego filozofia jest tak precyzyjna.
Nietzsche. Filozof górskich ścieżek
Jeżeli Kant chodził regularnie, Friedrich Nietzsche chodził namiętnie.
Uwielbiał długie wędrówki po Alpach i włoskich wybrzeżach. W listach wielokrotnie pisał, że najlepsze pomysły przychodzą właśnie podczas marszu.
Zapisał nawet zdanie, które do dziś cytują miłośnicy spacerów:
„Nie ufaj żadnej myśli, która nie narodziła się podczas chodzenia.”
Nietzsche uważał, że ciało uczestniczy w procesie myślenia. Umysł nie jest od niego oddzielony.
To pogląd zaskakująco bliski współczesnym teoriom ucieleśnionego poznania (embodied cognition), według których sposób, w jaki się poruszamy, wpływa na sposób, w jaki rozumiemy świat.
Rousseau. Samotność, która nie boli
Jean-Jacques Rousseau nie szukał w spacerze wydajności.
Szukał wolności.
W Marzeniach samotnego wędrowca opisywał chwile, kiedy samotna wędrówka pozwalała mu odzyskać kontakt z samym sobą.
Nie była ucieczką od ludzi.
Była powrotem do własnych myśli.
To różnica, o której łatwo zapomnieć w epoce słuchawek, podcastów i nieustannych powiadomień.
Thoreau. Dzikość jako lekarstwo
Dla Henry’ego Davida Thoreau spacer był aktem sprzeciwu wobec cywilizacji, która zaczynała przyspieszać.
Twierdził, że człowiek powinien codziennie spędzać kilka godzin poza miastem, ponieważ tylko tam odzyskuje właściwe proporcje między sobą a światem.
Nie chodziło o romantyczną ucieczkę.
Chodziło o przypomnienie sobie, że jesteśmy częścią przyrody, a nie jedynie jej obserwatorami.
Walter Benjamin. Człowiek, który czytał miasta
Dla Waltera Benjamina spacer nie prowadził do lasu.
Prowadził do miasta.
Interesował go flâneur – człowiek, który chodzi bez pośpiechu ulicami, obserwując witryny sklepów, rozmowy przechodniów, architekturę, reklamy i drobne gesty codzienności.
Flâneur niczego nie szuka.
A jednak znajduje więcej niż ci, którzy biegną od celu do celu.
Benjamin pokazał, że miasto jest tekstem.
Trzeba tylko nauczyć się je czytać.
Rebecca Solnit. Historia napisana stopami
Amerykańska eseistka Rebecca Solnit w książce Wanderlust. A History of Walking przypomina, że historia chodzenia jest jednocześnie historią wolności, polityki, sztuki i praw człowieka.
Spacer nigdy nie był wyłącznie spacerem.
Bywał protestem.
Bywał pielgrzymką.
Bywał poszukiwaniem sensu.
Bywał sposobem tworzenia literatury.
Jej książka pokazuje, jak wiele można opowiedzieć o cywilizacji, śledząc historię ludzkich kroków.
Frédéric Gros. Najprostsza rzecz, którą skomplikowaliśmy
Francuski filozof Frédéric Gros zaczyna swoją książkę od prostego spostrzeżenia.
Do chodzenia nie potrzeba prawie nic.
Nie trzeba kupować sprzętu.
Nie trzeba abonamentu.
Nie trzeba specjalnych umiejętności.
Potrzeba jedynie czasu.
A właśnie czasu najbardziej dziś brakuje.
Gros przekonuje, że spacer jest jedną z ostatnich czynności, których nie da się naprawdę przyspieszyć.
Może właśnie dlatego stał się formą cichego oporu wobec świata nieustannej produktywności.
Robert Macfarlane. Ścieżki, które pamiętają ludzi
Brytyjski pisarz Robert Macfarlane patrzy na chodzenie jeszcze inaczej.
Interesują go dawne trakty, zapomniane drogi, nazwy krajobrazu i słowa opisujące teren.
Pokazuje, że każda ścieżka jest archiwum.
Ziemia pamięta ludzi.
A język pamięta ziemię.
Czytając jego książki, trudno oprzeć się wrażeniu, że spacer jest również rozmową z tymi, którzy szli tędy przed nami.
Co mówi nauka?
Filozofowie intuicyjnie przeczuwali to, co dziś coraz lepiej opisują badania.
Regularny spacer wiąże się z poprawą nastroju, wspiera procesy twórczego myślenia, pomaga regulować poziom stresu i sprzyja uważności. Badania zespołu Marily Oppezzo i Daniela Schwartza ze Stanford University wykazały, że chodzenie może wyraźnie zwiększać liczbę oryginalnych pomysłów podczas zadań wymagających kreatywności. Z kolei prace z zakresu psychologii środowiskowej wskazują, że kontakt z przyrodą pomaga odzyskać zasoby uwagi i zmniejsza zmęczenie poznawcze.
Nauka nie zastępuje filozofii.
Ale coraz częściej potwierdza jej intuicje.
Może dlatego…
Może dlatego największe idee tak rzadko rodzą się przy ekranie.
Może potrzebują rytmu kroków.
Szumu liści.
Nieoczekiwanego przecięcia ścieżek.
Czasem wystarczy wyjść z domu bez planu.
Bez celu,
… żeby pozwolić światu opowiedzieć coś, czego jeszcze nie wiemy.
Dlatego filozofia spaceru nigdy nie była teorią.
Była praktyką.
A pierwszy krok wciąż pozostaje najprostszym początkiem każdej dobrej myśli.
Źródła i lektury
- Arystoteles – Likejon i tradycja perypatetycka (opracowanie): https://plato.stanford.edu/entries/aristotle/
- Immanuel Kant – biografia i zwyczaje: https://iep.utm.edu/kantview/
- Friedrich Nietzsche – Twilight of the Idols oraz listy: https://plato.stanford.edu/entries/nietzsche/
- Henry David Thoreau – Walking (pełny tekst): https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1862/06/walking/304674/
- Jean-Jacques Rousseau – Reveries of the Solitary Walker: https://standardebooks.org/ebooks/jean-jacques-rousseau/reveries-of-the-solitary-walker
- Walter Benjamin – The Arcades Project (opracowanie): https://plato.stanford.edu/entries/benjamin/
- Rebecca Solnit – Wanderlust: A History of Walking
- Frédéric Gros – A Philosophy of Walking (Philosophie de la marche)
- Robert Macfarlane – The Old Ways oraz Landmarks
- Oppezzo M., Schwartz D. L. (2014), Give Your Ideas Some Legs: The Positive Effect of Walking on Creative Thinking, Journal of Experimental Psychology: https://psycnet.apa.org/record/2014-45064-001
Kingfisher.page 