Cień przemyka przez pęknięty chodnik. Latarnie rzucają blady blask na wilgotną kostkę, a noc otwiera swój cichy teatr nadziemnych i podziemnych arterii. Szczur nie szuka poklasku, jest wolnym poetą wolnych dróg…

Ale przenieśmy się do laboratorium.

Szczur w labiryncie nie wie, że właśnie bierze udział w jednym z ważniejszych eksperymentów w historii psychologii.

Nie zna celu. Nie zna koncepcji. Nie wie, że ktoś obserwuje jego ruchy i próbuje na ich podstawie, odpowiedzieć na pytanie znacznie szersze niż tylko pytanie o zachowania gryzoni w labiryncie.

Idzie.

Skręca. Zawraca. Wchodzi w ślepą uliczkę. Wraca. Węszy. Zatrzymuje się. Próbuje innej ścieżki.

Po pewnym czasie okazuje się, że szczur, który pozornie tylko włóczył się po labiryncie, czegoś się nauczył.

Nie tylko sekwencji: w lewo, w prawo, jeszcze raz w prawo.

Nauczył się miejsca. Poczuł je wszystkimi zmysłami.

Tutaj zaczyna się także opowieść o nas.

Szczur, który wiedział więcej, niż powinien

W pierwszej połowie XX wieku psychologia była silnie zafascynowana zachowaniem, które można zobaczyć i zmierzyć. Behawioryzm proponował kusząco prosty model: bodziec wywołuje reakcję, nagroda wzmacnia zachowanie, organizm uczy się odpowiednich odpowiedzi.

Edward C. Tolman podejrzewał jednak, że pomiędzy bodźcem a reakcją dzieje się coś więcej.

W 1948 roku opublikował słynny artykuł Cognitive Maps in Rats and Men. Już sam tytuł był prowokacją. Szczury i ludzie zostali postawieni obok siebie jako istoty robiące coś podobnego: budujące mapy świata. (Psych Classics)

Badania Tolmana i jego współpracowników wskazywały, że zwierzęta eksplorujące labirynt mogą zdobywać wiedzę o jego strukturze również wtedy, gdy nie otrzymują natychmiastowego wzmocnienia. Kiedy później pojawiała się nagroda, wcześniej zdobyta wiedza nagle stawała się użyteczna.

Nazwano to uczeniem utajonym — latent learning.

To niezwykłe pojęcie.

Bo oznacza, że organizm może się uczyć, choć z zewnątrz nic na to nie wskazuje.

Może chodzić.

Patrzeć.

Sprawdzać.

Zawracać.

Pozornie tracić czas.

A jednak gdzieś w tej włóczędze powstaje wiedza.

Tolman doszedł do wniosku, że szczur nie musi zapamiętywać jedynie serii ruchów. Tworzy coś w rodzaju reprezentacji relacji przestrzennych — mapę poznawczą.

I nagle labirynt przestaje być zbiorem korytarzy.

Staje się całością.

Całość jest czymś innym

Kilka lat wcześniej psycholog Gestalt Kurt Koffka napisał zdanie, które później zaczęło żyć własnym życiem.

Zazwyczaj powtarzamy je jako:

„Całość jest czymś więcej niż sumą części”.

Koffka był bardziej precyzyjny. Pisał, że trafniej byłoby powiedzieć, iż całość jest czymś innym niż suma jej części. Relacja między częściami tworzy bowiem jakość, której nie da się uzyskać przez zwykłe ich dodawanie. (PubMed Central (PMC))

To subtelna różnica, ale zmienia niemal wszystko.

Ulica nie jest sumą chodników, kamienic, drzew, latarni i przechodniów.

Las nie jest sumą drzew.

Miasto nie jest sumą ulic.

Dom nie jest sumą pomieszczeń.

A miejsce nie jest sumą współrzędnych.

Dopiero relacje pomiędzy elementami tworzą to szczególne doświadczenie, które rozpoznajemy niemal natychmiast:

wiem, gdzie jestem.

Czasem potrafimy to poczuć wcześniej, niż potrafimy wyjaśnić.

Szósty zmysł miejsca

Wyjdź z domu i pójdź drogą, którą znasz od lat.

Prawdopodobnie nie obliczasz odległości. Nie analizujesz kąta nachylenia chodnika. Nie sprawdzasz położenia budynków względem północy.

Po prostu idziesz.

Twoje ciało wie, że za zakrętem alejka zacznie opadać.

Wiesz, gdzie trzeba przejść na drugą stronę.

W ciemności rozpoznajesz moment, w którym jesteś już blisko domu.

Czasami, jadąc gdzieś jako pasażer, podnosisz wzrok i przez kilka sekund nie potrafisz powiedzieć, gdzie jesteś. Potem pojawia się jeden budynek, skrzyżowanie, linia drzew.

I nagle całość wskakuje na swoje miejsce.

Jestem tutaj.

To doświadczenie jest tak podstawowe, że prawie go nie zauważamy.

A jednak orientowanie się w przestrzeni należy do najbardziej złożonych funkcji naszego układu nerwowego. Wymaga integracji informacji sensorycznych, ruchu, pamięci i informacji o położeniu własnego ciała. (Nagroda Nobla)

Kilka dekad po Tolmanie zaczęliśmy nawet odkrywać część biologicznego mechanizmu stojącego za tym niezwykłym poczuciem miejsca.

Mózg ma coś w rodzaju GPS-u

Pod koniec lat 60. John O’Keefe rejestrował aktywność neuronów hipokampa szczurów swobodnie poruszających się w przestrzeni.

Zauważył coś niezwykłego.

Niektóre neurony uaktywniały się wtedy, kiedy zwierzę znajdowało się w określonym miejscu.

W innym miejscu aktywowały się inne.

Nazwano je place cells — komórkami miejsca.

Ponad trzydzieści lat później May-Britt Moser i Edvard Moser odkryli w korze śródwęchowej grid cells — komórki siatkowe. Ich aktywność tworzyła zadziwiająco regularny, heksagonalny wzór, przypominający wewnętrzny układ współrzędnych.

Do tego dochodzą komórki reagujące m.in. na kierunek głowy i granice przestrzeni.

Razem tworzą część neuronalnego systemu pozwalającego organizmowi określać, gdzie się znajduje i jak poruszać się w otoczeniu. Za odkrycia dotyczące tego systemu O’Keefe oraz May-Britt i Edvard Moser otrzymali w 2014 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny. (Nagroda Nobla)

Najpiękniejszy szczegół jest jednak inny.

Siatki nie ma.

Moserowie podkreślali, że regularny wzór aktywności komórek siatkowych nie jest po prostu odbiciem jakiejś geometrycznej kratki znajdującej się na podłodze. To mózg wytwarza własny wewnętrzny kod pomagający organizować informacje przestrzenne. (Nagroda Nobla)

Idziemy więc przez rzeczywisty świat, ale jednocześnie powstaje jego niewidzialna geometria.

Każdy krok dopisuje coś do mapy.

Ale czy mapa naprawdę znajduje się tylko w głowie?

Może metafora wewnętrznego GPS-u jest prawdziwa, ale niewystarczająca.

Psycholog James J. Gibson zaproponował radykalnie inne spojrzenie na percepcję.

Nie jesteśmy według niego biernymi odbiornikami świata.

Organizm i środowisko tworzą system.

Patrzymy, ponieważ możemy działać.

Poruszamy się, a ruch odsłania kolejne informacje.

Świat nie składa się dla nas wyłącznie z neutralnych przedmiotów posiadających określone parametry. Oferuje również możliwości działania — affordances. (PubMed Central (PMC))

Schody są do wchodzenia.

Ścieżka jest do przejścia.

Ławka jest do siedzenia.

Drzwi są do przejścia — o ile relacja między ich szerokością a naszym ciałem na to pozwala.

Kałuża dla dorosłego jest czymś innym niż dla małego dziecka.

Gałąź dla człowieka jest czymś innym dla ptaka.

Świat nie istnieje więc w doświadczeniu jako martwa dekoracja.

Świat coś nam umożliwia.

I dowiadujemy się o tym przede wszystkim wtedy, kiedy się w nim poruszamy.

Badania nad lokomocją pokazują, jak silnie sposób poruszania się wpływa na percepcję możliwości działania. Nawet u małych dzieci doświadczenie zdobywane podczas raczkowania i chodzenia zmienia sposób eksplorowania powierzchni i oceniania, czy można ją bezpiecznie pokonać. (PubMed)

Nie tylko uczymy się chodzić po świecie.

Chodząc, uczymy się, czym świat jest.

Człowiek poznaje świat nogami

To zdanie brzmi bardziej filozoficznie niż naukowo.

A jednak trudno wyznaczyć granicę.

Fenomenologia, szczególnie myśl Maurice’a Merleau-Ponty’ego, podważała obraz człowieka jako umysłu zamkniętego gdzieś wewnątrz ciała i oglądającego zewnętrzną rzeczywistość.

Ciało nie jest taksówką przewożącą mózg z miejsca na miejsce.

Jest sposobem naszego bycia w świecie.

Dotykamy.

Odwracamy głowę.

Przyspieszamy.

Zatrzymujemy się.

Schylamy.

Omijamy.

Podchodzimy bliżej.

Wycofujemy się.

Dopiero w tych relacjach przestrzeń staje się przestrzenią przeżywaną.

Można znać mapę Paryża i nie znać Paryża.

Można znać długość ulicy i nie wiedzieć, jak długo się nią idzie w listopadowym deszczu.

Można znać wysokość góry i nie znać góry.

Bo wiedza przestrzenna ma swoją cielesną warstwę.

Kilometr nie zawsze jest kilometrem.

Kilometr pod górę jest inny niż kilometr w dół.

Kilometr w samotności jest inny niż kilometr podczas rozmowy.

Kilometr w obcym mieście wydaje się dłuższy, niż kilometr na ulicy, którą znamy od dzieciństwa.

Ciało nadaje przestrzeni miarę.

Nietzsche wychodzi z pokoju

Friedrich Nietzsche należał do ludzi, którzy rozumieli to intuicyjnie.

Dużo chodził. Wędrowanie nie było dla niego jedynie odpoczynkiem od filozofowania. Było częścią filozofowania.

W Zmierzchu bożyszcz zapisał jedno z najpiękniejszych zdań na temat związku ruchu i myślenia:

„Tylko wychodzone myśli mają wartość”.

Nur die ergangenen Gedanken haben Werth. (Wikiquote)

Nie chodzi tylko o romantyczny obraz filozofa maszerującego przez góry.

Chodzi o podejrzenie znacznie poważniejsze:

myślenie może być procesem przestrzennym.

Myśl rusza, kiedy rusza ciało.

Zmienia się perspektywa.

Pojawia się kolejny widok.

Rytm kroków porządkuje uwagę.

Problem, który przy biurku miał jedną stronę, po kilometrze może mieć trzy różne odsłony.

Co ciekawe, współczesne eksperymenty dają temu przynajmniej częściowe empiryczne wsparcie. W badaniach Marily Oppezzo i Daniela Schwartza chodzenie zwiększało wyniki w zadaniach wymagających myślenia dywergencyjnego, czyli generowania wielu możliwych pomysłów. Efekt nie oznacza oczywiście, że każdy spacer uczyni z nas filozofów; sugeruje jednak, że ruch może zmieniać sposób, w jaki umysł przeszukuje przestrzeń możliwości. (APA)

To interesujące.

Bo Tolmanowski szczur przeszukuje przestrzeń labiryntu.

Nietzsche przeszukuje przestrzeń myśli.

A różnica między nimi jest mniejsza, niż można przypuszczać.

Spacer jako forma myślenia

Zwykle traktujemy spacer jako transport.

Idziemy dokądś.

Do sklepu.

Do pracy.

Do samochodu.

Do domu.

Nawet współczesny spacer rekreacyjny został wciągnięty w logikę celu. Liczymy kroki. Kilometry. Kalorie. Tempo. Tętno. Fotografujemy trasę. Rejestrujemy ją aplikacją.

Spacer musi coś wyprodukować.

Tymczasem istnieje starszy i dziwniejszy rodzaj chodzenia.

Pójść i nie wiedzieć po co.

Bez trasy.

Bez celu.

Bez optymalizacji.

Skręcić dlatego, że ulica wygląda interesująco.

Zatrzymać się, ponieważ pada na nią szczególne światło wieczorem.

Pójść wraz z rzeką.

Wejść w ulicę, której się nie zna.

Zawrócić.

Zgubić się, zbłądzić, poczekać.

Z punktu widzenia gospodarki produktywności człowiek wykonujący takie czynności robi właściwie nic.

Ale Tolmanowski szczur powinien wzbudzić w nas podejrzliwość wobec słowa „nic”.

Filozofia niczego

Szczury Tolmana eksplorowały.

Nie zawsze dostawały nagrodę.

Nie zawsze istniał bezpośredni powód, żeby zapamiętywać drogę.

A jednak wiedza powstawała.

Była utajona.

Czekała.

Dopiero później okazywało się, że pozornie bezcelowe błądzenie pozostawiło po sobie strukturę.

Być może człowiek podczas spaceru robi coś podobnego.

Nie musimy świadomie zapamiętywać miasta.

A jednak coś zostaje.

Nachylenie ulicy.

Zapach piekarni.

Prześwit pomiędzy domami.

Skrót przez park.

Drzewo, przy którym trzeba skręcić.

Miejsce, gdzie wieczorem robi się ciemniej.

Ławka, na której ktoś kiedyś siedział.

Okno.

Brama.

Dźwięk pociągu dochodzący z niewidocznych torów.

Po pewnym czasie orientujemy się w przestrzeni, której nigdy świadomie się nie uczyliśmy.

Ale powstaje jeszcze jedna mapa.

Znacznie dziwniejsza.

Mapa, której nie ma na Google Maps

Wiemy, gdzie dobrze nam się myśli.

Wiemy, którą ulicą nie lubimy chodzić nocą.

Wiemy, w którym miejscu las nagle robi się przyjazny.

Wiemy, że pewna droga uspokaja.

Inna niepokoi.

Jedno miejsce przypomina dzieciństwo, choć nigdy wcześniej w nim nie byliśmy.

Inne wydaje się znajome.

Nie są to wyłącznie mapy odległości.

To mapy znaczeń, wspomnień, możliwości i stanów ciała.

Miasto istniejące w naszym doświadczeniu nie jest więc tym samym miastem, które widzimy na ekranie telefonu.

Mapa cyfrowa mówi:

300 metrów prosto.

Potem w lewo.

Nasza mapa mówi:

tam zaczyna się cisza.

Tutaj zawsze wieje.

Tamtędy szybciej, ale tędy wolę.

Tutaj kiedyś coś zrozumiałem.

Ta ścieżka jest z mojej ulubionej książki.

Tam nie chcę wracać.

Przestrzeń stopniowo obrasta znaczeniem.

I wtedy powraca Koffka.

Całość jest czymś innym niż suma jej części.

Dlaczego czasami trzeba się zgubić

Nawigacja satelitarna dokonała czegoś niezwykłego: uwolniła nas od konieczności błądzenia.

To wielkie osiągnięcie.

Ale jednocześnie stworzyła nową sytuację poznawczą.

Możemy przejść przez miasto, prawie go nie poznając.

Patrzymy na niebieską kropkę.

Potem na strzałkę.

Sto metrów.

W prawo.

Prosto.

Cel osiągnięty.

Nie musimy wiedzieć, gdzie znajduje się rzeka.

Nie musimy zauważyć, w którą stronę opada teren.

Nie potrzebujemy pamiętać charakterystycznej wieży.

Nie musimy stworzyć całości.

Wystarczy instrukcja.

Być może dlatego istnieje zasadnicza różnica pomiędzy dotarciem do miejsca a poznaniem miejsca.

Pierwsze wymaga trasy.

Drugie wymaga obecności.

Być może orientacja jest czymś większym niż przestrzeń

Tu eksperyment ze szczurami zaczyna wychodzić poza labirynt.

Bo człowiek potrzebuje orientacji nie tylko po to, żeby odnaleźć drogę do domu.

Mówimy:

nie wiem, gdzie jestem w życiu.

straciłem kierunek.

doszedłem do ściany.

muszę znaleźć własną drogę.

kręcę się w kółko.

jestem na rozdrożu.

Nasze najważniejsze metafory egzystencjalne są przestrzenne.

Życie jest drogą.

Decyzja — skrzyżowaniem.

Kryzys — zagubieniem.

Nadzieja — horyzontem.

Śmierć — odejściem.

To nie przypadek.

Organizm, który przez miliony lat musiał orientować się w przestrzeni, używa struktur orientacji również do porządkowania rzeczy znacznie bardziej abstrakcyjnych.

Wspomnień.

Relacji.

Idei.

Przyszłości.

Samego siebie.

I dlatego spacer może czasami zrobić coś, czego nie potrafi „zrobić” siedzenie przy stole.

Nie dlatego, że Wszechświat układa znaki na naszej drodze, a drzewa szumią odpowiedzi.

Ale dlatego, że ruszając ciało przez przestrzeń, uruchamiamy jeden z najbardziej pierwotnych sposobów organizowania doświadczenia.

Szczur, filozof i człowiek idący o zmierzchu

Możemy więc wrócić do początku.

Do szczura.

Idzie korytarzem.

Nie świadomy, że tworzy mapę.

Kilka dekad później elektrody pokażą, że w mózgach poruszających się zwierząt istnieją neurony reagujące na miejsca, kierunki i przestrzenną strukturę otoczenia.

Jeszcze wcześniej Nietzsche będzie chodził godzinami i podejrzewał, że myśli potrzebują nóg.

Gibson powie nam, że percepcja i działanie należą do jednego układu organizm–środowisko.

Fenomenologia przypomni, że nie oglądamy świata z zewnątrz.

Jesteśmy w nim.

A Koffka ostrzeże, że jeżeli rozłożymy doświadczenie na wystarczająco wiele drobnych elementów, możemy stracić właśnie to, czego szukaliśmy:

całość.

Dlatego czasem warto wyjść.

Nie dla zdrowia.

Nie po dziesięć tysięcy kroków.

Nie po fotografię kaczek.

Nie po inspirację.

Nawet nie po samą odpowiedź.

Po prostu pójść.

Pozwolić ciału przemieszczać się w przestrzeni.

Zobaczyć, dokąd prowadzi ulica.

Sprawdzić, co znajduje się za zakrętem.

Zgubić się na chwilę.

Bo być może podczas tych pozornie pustych kilometrów dzieje się coś, czego nie potrafimy zobaczyć.

Powstaje mapa.

Nie tylko mapa miejsca.

Mapa relacji między nami a miejscem.

A może jeszcze coś większego:

mapa naszego sposobu bycia w świecie.

Tolman nauczył nas, że organizm może wiedzieć coś, zanim będzie miał okazję pokazać, że to

Nietzsche podejrzewał, że istnieją myśli, do których można dojść tylko pieszo.

A zwykły spacer łączy obie te intuicje.

Czasami idziemy, żeby gdzieś dotrzeć.

Czasami idziemy, żeby pomyśleć.

A czasami warto iść bez żadnego celu.

Może to właśnie wtedy uczymy się świata najbardziej.

Może dlatego trzeba się zgubić.

Nie po to, żeby znaleźć drogę.

Po to, żeby zbudować mapę.

Źródła i dalsze poszukiwania

Jeśli chcesz pójść dalej śladem szczura, filozofa i człowieka spacerującego bez celu, warto zacząć tutaj:

Edward C. Tolman, „Cognitive Maps in Rats and Men”, 1948
Klasyczny tekst, od którego zaczyna się opowieść o mapach poznawczych. Tolman opisuje eksperymenty ze szczurami i zastanawia się, co mówią one również o ludzkim sposobie orientowania się w świecie.
→ Pełny tekst: Classics in the History of Psychology
→ Publikacja w PubMed / DOI

Kurt Koffka, „Principles of Gestalt Psychology”, 1935
To stąd pochodzi słynna — i często niedokładnie przytaczana — myśl o całości i jej częściach. Koffka nie tyle twierdził, że „całość jest większa od sumy części”, ile że całość jest czymś innym niż ich suma. Ta różnica jest jednym z kluczy do naszego myślenia o miejscu jako strukturze, a nie kolekcji punktów.
→ Omówienie źródłowe w „A Century of Gestalt Psychology in Visual Perception”

John O’Keefe, May-Britt Moser i Edvard Moser — mózgowy system orientacji przestrzennej
Odkrycie komórek miejsca i komórek siatkowych pokazało neuronalny wymiar czegoś, co Tolman kilkadziesiąt lat wcześniej opisywał jako mapę poznawczą. O’Keefe oraz Moserowie otrzymali za te odkrycia Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny w 2014 roku.
→ Nobel Prize — oficjalne omówienie odkrycia
→ Scientific Background: The Brain’s Navigational Place and Grid Cell System

Edvard Moser — „Grid Cells and the Entorhinal Map of Space”
Wykład noblowski poświęcony niezwykłemu systemowi komórek siatkowych, dzięki któremu mózg tworzy coś przypominającego wewnętrzny układ współrzędnych przestrzeni.
→ Nobel Lecture — Edvard I. Moser

James J. Gibson, „The Ecological Approach to Visual Perception”, 1979
Jedna z najważniejszych książek dla ekologicznego rozumienia percepcji. Gibsonowskie affordances pozwalają spojrzeć na przestrzeń nie jak na bierną scenografię, lecz środowisko możliwości: ścieżka jest do przejścia, schody do wejścia, szczelina do przeciśnięcia się — zawsze w relacji do konkretnego organizmu.
→ Omówienie koncepcji Gibsona i relacji ciało–środowisko, Wiley

Maurice Merleau-Ponty, „Fenomenologia percepcji”
Filozoficzny fundament dla myślenia o ciele nie jako pojemniku na umysł, ale naszym sposobie bycia w świecie. U Merleau-Ponty’ego przestrzeń nie jest wyłącznie geometrycznym układem współrzędnych. Jest przestrzenią przeżywaną przez ciało.

Friedrich Nietzsche, „Zmierzch bożyszcz”
Nietzsche łączył chodzenie z samym procesem myślenia. Stąd pochodzi jego lapidarna myśl: Nur die ergangenen Gedanken haben Werth — w przybliżeniu: „tylko wychodzone myśli mają wartość”. W jego przypadku spacer nie był dodatkiem do pracy filozofa. Stawał się częścią metody.

Marily Oppezzo, Daniel L. Schwartz, „Give Your Ideas Some Legs: The Positive Effect of Walking on Creative Thinking”, 2014
Cztery eksperymenty pokazały, że chodzenie może sprzyjać twórczemu myśleniu dywergencyjnemu — efekt pojawiał się podczas chodzenia i utrzymywał się przez pewien czas po nim. To ciekawy współczesny kontrapunkt dla intuicji Nietzschego, choć oczywiście nie oznacza, że spacer automatycznie poprawia każdy rodzaj myślenia.
→ Badanie w PubMed
→ Stanford University — publikacja

Do dalszego pogłębiania

Rebecca Solnit, „Wanderlust: A History of Walking” — kulturowa i filozoficzna historia chodzenia: spacer jako wolność, poznanie, polityka i sposób doświadczania świata.

Frédéric Gros, „A Philosophy of Walking” — filozofia chodzenia prowadzona przez Nietzschego, Rousseau, Thoreau i innych ludzi, dla których droga była również sposobem myślenia.

Robert Macfarlane, „The Old Ways: A Journey on Foot” — piękny przykład pisania o tym, jak ścieżki, krajobraz, pamięć i ludzkie ciało tworzą wspólnie mapę miejsca.

Bo być może mapa poznawcza nie służy nam wyłącznie do tego, żeby wiedzieć, jak wrócić do domu.

Być może przez całe życie, idąc, próbujemy odpowiedzieć na znacznie większe pytanie:

gdzie właściwie jesteśmy?