„Czas jest gęsty w teraźniejszości, rozstrzeń, nie seria punktów, to znaczy czas subiektywny, nasz czas wewnętrzny. Wiecznie przywołujemy i odgadujemy, przewidując następną nutę melodii, przypominając sobie całą frazę w trakcie słuchania” – Burden parafrazując Husserla. Filozof ten podaje słuchanie muzyki jako podstawowy przykład subiektywnego doświadczenia czasu, z którym wiąże się więcej niż bezpośrednia teraźniejszość. Wiąże się z nim także następstwo i trawanie „ Fenomenologia wewnętrznej świadomości czasu, Bloomington 1966, czytam właśnie na 232 stronie niesamowitej książki Świat w płomieniach, Syrii Hustvedtni już wiem, że przeczytam wszystko co wyszło spod Jej pióra. Pewnie sięgnę również po Husserla jeśli starczy mi „subiektywnego czasu wewnętrznej świadomości”.

Fenomenologia Czasu w Świadomości Muzycznej: Refleksje na podstawie Husserla

Czas, jako pojęcie filozoficzne, od wieków fascynował myślicieli i artystów. Jednym z najbardziej złożonych i subtelnych ujęć tego zagadnienia jest koncepcja czasu subiektywnego, której szczegółową analizę przedstawił Edmund Husserl w swojej pracy „Fenomenologia wewnętrznej świadomości czasu”. W niniejszym eseju, bazując na cytacie Burdena parafrazującego Husserla, oraz na oryginalnych rozważaniach filozofa, postaram się przybliżyć, jak czas subiektywny manifestuje się w doświadczeniu słuchania muzyki i jak to doświadczenie wiąże się z szeroko pojętą fenomenologią.

Czas Obiektywny a Czas Subiektywny

Zacznijmy od rozróżnienia dwóch rodzajów czasu: obiektywnego i subiektywnego. Czas obiektywny, mierzony w sekundach, minutach, godzinach, jest czasem zewnętrznym, fizykalnym, rządzącym się prawami przyrody, niezależnym od ludzkiej świadomości. To ten czas, który można zmierzyć zegarem, czas linearnej progresji od przeszłości przez teraźniejszość ku przyszłości.

W przeciwieństwie do niego, czas subiektywny, o którym pisze Husserl, jest czasem wewnętrznym, przeżywanym przez jednostkę. Nie jest on serią punktów na osi, lecz raczej „gęstą” tkanką teraźniejszości, rozstrzenią, w której przeszłość, teraźniejszość i przyszłość współistnieją w jedności doświadczenia. W szczególności fenomen słuchania muzyki stanowi kluczowy przykład ilustrujący, jak nasza świadomość łączy te trzy wymiary czasu w jedno, nieprzerwane przeżycie.

Muzyka jako Fenomen Czasu Subiektywnego

Muzyka, bardziej niż inne sztuki, jest zakorzeniona w czasie. Każda nuta, fraza czy rytm istnieją tylko przez chwilę, ale jednocześnie są częścią większej całości, która wymaga zaangażowania słuchacza w sposób bardziej złożony niż zwykła percepcja teraźniejszości.

Husserl wskazuje, że słuchanie muzyki jest szczególnym przykładem, który ukazuje, jak świadomość nie ogranicza się do chwili obecnej. Gdy słuchamy melodii, jesteśmy nieustannie zaangażowani w przewidywanie tego, co nastąpi – oczekujemy kolejnej nuty, frazy, akordu. W tym samym momencie, w sposób niemal nieświadomy, przywołujemy w pamięci to, co już usłyszeliśmy, budując w ten sposób ciągłość doświadczenia muzycznego. Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość stapiają się w jedną całość, w której każda chwila jest naznaczona zarówno pamięcią, jak i antycypacją.

Burden, parafrazując Husserla, zauważa, że „czas jest gęsty w teraźniejszości”, co oznacza, że w każdym momencie naszego doświadczenia obecna jest nie tylko chwila bieżąca, ale także jej rozciągnięcie ku przeszłości i przyszłości. To zjawisko jest szczególnie intensywne w doświadczeniu muzyki, która jest sztuką czysto temporalną. Teraźniejszość w muzyce nie jest jedynie chwilą trwającą; jest ona ciągłym procesem syntezy przeszłości i przyszłości.

Świadomość i Czas w Perspektywie Fenomenologicznej

Husserlowska fenomenologia czasu rzuca światło na sposób, w jaki ludzkie doświadczenie jest zorganizowane. Zamiast widzieć świadomość jako pasywny odbiornik bodźców płynących z otoczenia, Husserl pokazuje, że świadomość aktywnie konstruuje czas, przekształcając serię chwil w jedno, spójne przeżycie.

Czas subiektywny nie jest więc liniowy – to nie prosta seria punktów, lecz rozstrzeń, w której każda chwila jest związana z tym, co było i z tym, co ma nastąpić. Taka interpretacja pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego niektóre doświadczenia wydają się „dłuższe” lub „krótsze” od innych, niezależnie od faktycznego upływu czasu. Muzyka, jako sztuka operująca czasem, ujawnia to w sposób szczególnie wyrazisty.

Wnioski

Filozofia czasu, jaką proponuje Husserl, oferuje głębokie spojrzenie na naturę ludzkiego doświadczenia. W jego ujęciu czas subiektywny, „gęsty” w teraźniejszości, jest nieustannym dialogiem między przeszłością, teraźniejszością i przyszłością. Muzyka, jako zjawisko, w którym to dialogiczne podejście do czasu jest najbardziej widoczne, staje się nie tylko sposobem na przeżycie chwili, ale także na zrozumienie samej natury czasu i świadomości.

Słuchanie muzyki, jak pokazuje Husserl, to coś więcej niż tylko odbieranie dźwięków. To głęboko fenomenologiczne doświadczenie, które odsłania, jak świadomość konstruuje czas, łącząc w jedną spójną całość elementy przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. W ten sposób muzyka staje się nie tylko formą sztuki, ale także kluczem do zrozumienia jednej z najważniejszych zagadek ludzkiej egzystencji – natury czasu.